To jest tekst informacyjny, nie diagnostyczny. Rozpoznanie stawia specjalista, a przy tych objawach potrzebna jest ocena lekarska, bo część powikłań dotyczy serca i gospodarki elektrolitowej.
Dlaczego początek jest tak trudny do zauważenia
Bo wygląda jak coś dobrego. Ktoś zaczyna się „zdrowo odżywiać", rezygnuje ze słodyczy, zaczyna biegać. Otoczenie chwali. Pochwały działają jak wzmocnienie i zawężanie idzie dalej.
Moment, w którym dieta przestaje być dietą, przechodzi zwykle bez żadnego widocznego progu.
Sygnały wczesne, jeszcze przed wyraźną zmianą masy ciała
Wokół jedzenia:
- lista produktów „dozwolonych" kurczy się z tygodnia na tydzień
- pojawiają się kategorie: jedzenie dobre i złe, czyste i brudne
- rytuały: krojenie na bardzo małe kawałki, jedzenie w określonej kolejności, długie żucie, przesuwanie po talerzu
- ważenie i liczenie wszystkiego
- gotowanie dla innych i karmienie ich przy jednoczesnym niejedzeniu
- unikanie wspólnych posiłków: „już jadłam", „zjem później", jedzenie w swoim pokoju
Wokół ciała i ruchu:
- częste sprawdzanie sylwetki w lustrze albo przeciwnie, całkowite unikanie luster
- mierzenie obwodów, ważenie się kilka razy dziennie
- ćwiczenia codziennie, także przy chorobie, zmęczeniu i kontuzji, oraz duży niepokój przy opuszczeniu treningu
- ubrania warstwowe, zakrywające ciało
W zachowaniu i nastroju:
- wycofanie z kontaktów, zwłaszcza tych związanych z jedzeniem
- rozdrażnienie i trudność w skupieniu
- perfekcjonizm i bardzo wysokie wymagania wobec siebie w innych obszarach
- ciągłe uczucie zimna, sine dłonie
- zatrzymanie miesiączki
Zaburzenia odżywiania dotyczą w Polsce około 2,6% dzieci i młodzieży, a rzeczywista liczba jest prawdopodobnie wyższa, bo ukrywanie jest częścią obrazu.
Czego nie widać z zewnątrz
Anoreksja nie jest kwestią próżności ani mody. Ograniczanie jedzenia bardzo często pełni funkcję: daje poczucie kontroli i przewidywalności w sytuacji, w której wszystko inne jest poza kontrolą.
Dlatego argumenty typu „przecież jesteś szczupła" nie działają. Nie chodzi o wygląd w takim sensie, w jakim rozumie to otoczenie.
Ważne jest też to, że anoreksja nie zawsze wiąże się z niską masą ciała. Ograniczanie i cały mechanizm mogą występować u osoby o masie w normie, a stan jest wtedy równie poważny.
Jak rozmawiać
Nie komentuj wyglądu ani wagi. W żadną stronę. „Ładnie wyglądasz" bywa odbierane jako potwierdzenie, że ograniczanie działa, a „schudłaś, to niedobrze" jako presja.
Mów o konkretach i o sobie. „Zauważyłam, że od trzech tygodni nie jesz z nami kolacji i martwię się" zamiast „musisz zacząć jeść".
Nie negocjuj przy stole. Kłótnia o jeden posiłek nie zmienia mechanizmu, a zamienia każdy wieczór w walkę.
Nie kontroluj i nie licz porcji. To zwiększa ukrywanie i zamyka kontakt.
Nie oczekuj przyznania racji. Zaprzeczanie problemowi jest częścią obrazu, a nie złą wolą.
Idźcie do lekarza wcześnie. Nie czekaj na moment, w którym „będzie już naprawdę źle". Im dłużej to trwa, tym trudniejsze bywa leczenie.
Co zrobić w pierwszej kolejności
- Lekarz rodzinny albo pediatra. Badania krwi z elektrolitami, ocena stanu ogólnego, pomiar tętna i ciśnienia.
- Poradnia zdrowia psychicznego, bez skierowania. U dzieci i młodzieży także poradnia psychologiczno-pedagogiczna, bezpłatnie i bez skierowania.
- Włączenie rodziny. W pracy z młodymi osobami udział rodziny jest zwykle istotnym elementem, a nie dodatkiem.
Sygnały wymagające pilnej pomocy
- omdlenia, zawroty głowy przy wstawaniu
- bardzo wolne albo nieregularne tętno
- silne osłabienie, trudność z wejściem po schodach
- odmowa przyjmowania płynów
- myśli o odebraniu sobie życia, wtedy natychmiast: 116 123, dla młodzieży 116 111, przy zagrożeniu 112
W takich sytuacjach właściwym miejscem jest izba przyjęć, nie kolejka do poradni.
Dla osoby, która czyta to o sobie
Dwie rzeczy warto wiedzieć.
Pierwsza: to, że wygląda to jak Twoja decyzja i Twoja kontrola, jest częścią mechanizmu, a nie dowodem, że problemu nie ma.
Druga: samokrytycyzm nie jest tu narzędziem zmiany. Metaanaliza 27 badań z losowym przydziałem pokazała, że programy uczące życzliwości wobec samego siebie obniżają stres, objawy depresji i lęku oraz zmniejszają samokrytycyzm. Przy tych trudnościach wewnętrzny głos bywa wyjątkowo bezwzględny i to on podtrzymuje całość.
Ponad jedna czwarta dorosłych Polaków doświadcza w ciągu życia zaburzeń psychicznych. Nie jesteś ani wyjątkiem, ani przypadkiem beznadziejnym.
Więcej napisaliśmy w tekstach o obrazie ciała i o relacji z jedzeniem.
FAQ
Jakie są pierwsze sygnały anoreksji?
Zawężanie listy dozwolonych produktów, dzielenie jedzenia na dobre i złe, rytuały wokół posiłków, ważenie i liczenie wszystkiego, gotowanie dla innych przy jednoczesnym niejedzeniu, unikanie wspólnych posiłków oraz codzienne ćwiczenia mimo zmęczenia i choroby. Pojawiają się zwykle przed wyraźną zmianą masy ciała.
Czy anoreksja zawsze wiąże się z bardzo niską wagą?
Nie. Ograniczanie jedzenia i cały mechanizm mogą występować u osoby o masie ciała w normie, a stan jest wtedy równie poważny. Brak widocznego wychudzenia jest jedną z przyczyn, dla których problem bywa długo niezauważany.
Dlaczego mówienie „przecież jesteś szczupła" nie pomaga?
Bo problem nie dotyczy wyglądu w takim sensie, w jakim rozumie go otoczenie. Ograniczanie jedzenia bardzo często pełni funkcję: daje poczucie kontroli w sytuacji, w której inne obszary życia wydają się poza kontrolą.
Jak rozmawiać z osobą, u której podejrzewam anoreksję?
Nie komentując wyglądu ani wagi w żadną stronę, mówiąc o konkretach i o własnym niepokoju zamiast o tym, co ktoś powinien zrobić, bez negocjacji przy stole i bez kontrolowania porcji. Zaprzeczanie przy pierwszej rozmowie jest częścią obrazu, a nie złą wolą.
Kiedy potrzebna jest pilna pomoc?
Przy omdleniach, zawrotach głowy przy wstawaniu, bardzo wolnym albo nieregularnym tętnie, silnym osłabieniu oraz odmowie przyjmowania płynów. W takich sytuacjach właściwym miejscem jest izba przyjęć. Myśli o odebraniu sobie życia wymagają kontaktu pod 116 123, 116 111 dla młodzieży albo 112.